"Karabağ'ı kurtarmayan çözüm, Ermenistan'ı kurtarır"

"Karabağ'ı kurtarmayan çözüm, Ermenistan'ı kurtarır"

Haberiniz.com- Ermeni açılımı adı altında İsviçre arabuluculuğunda anlaşmaya varılan protokoller tartışılmaya devam ediyor. Protokollerin özellikle Türkiye ile Azerbaycan arasın8daki ilişkileri nasıl etkileyeceği merak konusu. Ermeni açılımının dünü, bugünü ve yarınını, 21 Yüzyıl Türkiye Enstitüsü Rusya-Avrasya Araştırmaları Bölümü Başkanı Dr. Ali Asker ile görüştük.

 

Haberiniz.com- Son günlerin en sıcak gündem maddelerinden birisi Türkiye-Ermenistan ilişkilerindeki gelişmeler. Bu konu Nisan 2009’da ABD Başkanı Obama’nın Türkiye ziyaretinden itibaren Türkiye’nin gündemine girdi. O günden bu güne yaşanan gelişmeleri nasıl değerlendirebiliriz?

 

Ali Asker: Aslında bu süreç daha önceden başlamış ve zaman zaman Türkiye’nin gündemine gelmiştir. Fakat Nisan 2009 yılında çok daha açık ve somut şekilde tartışmaya açıldı. Bu bir tesadüf değildir. Bir taraftan ABD’nin Türkiye üzerindeki “soykırım”   baskısı bu sürecin hızlanmasına neden oldu. 22 Nisan 2009’da, yani “24 Nisan” öncesi Ermenistan ve Türkiye İsviçre'nin arabuluculuğu ile bir “yol haritası” üzerinde anlaşmaya vardılar. Bu mutabakat gerek Ermenistan, gerekse de Türkiye’de kamuoyu tepkisiyle karşılaştı. Fakat Türkiye açısından en önemli gelişme Bakü’nün sürece karşı sergilediği tutum idi. Azerbaycan Türk hükümetini eleştirerek Rusya ile yakınlaşma yönünde somut adımlar attı. 24 Mayıs’ta Başbakan Erdoğan Bakü’ye giderek Azerbaycan tarafını rahatlatacak mesajlar verdi. Ayrıca parlamentoda bir konuşma yaparak “Karabağ'ın işgali ortadan kalkmadan Ermenistan'a kapıları açmayız” dedi. Güvence vermiştir. Bundan sonraki Türk-Ermeni temasları kamuoyuna kapalı olarak sürdürüldü.  1 Eylül 2009'da konu, daha somut belgelerle yeniden gündeme geldi. İki önemli protokol parafe edildi. Bunlardan birincisi iki ülke arasında diplomatik ilişkilerin kurulmasını, ikinci protokol ise ilişkilerin geliştirilmesini öngörmektedir.

 

 

 

Nisan 2009'da "yol haritası"nın açıklanmasından sonra Azerbaycan'ın tepkisi çok sert olmuştu. İlham Aliyev yaptığı açıklamada dış politika önceliklerini yeniden gözden geçireceklerini beyan ederken, çok sayıda sivil toplum örgütü, siyasi parti ve milletvekilleri de Türkiye'ye gelerek kamuoyu desteği istemişlerdi. Ancak, son protokollerle ilgili Bakü’nün çok ılımlı tepki sergilemesinin nedeni ne?

 

Birinci neden, önceki süreçten farklı olarak bu defa Ankara ile Bakü arasındaki iletişim sorunu giderilmeğe çalışılmıştır. Mayıs ayından bugüne kadar yaşanmış sürecin Bakü ile iletişim içinde sürdürüldüğü söylenebilir.

 

İkinci neden, sürecin ABD'nin telkin ve baskıları ile başlatıldığı bir gerçeğinden kaynaklanmaktadır. Rusya-Gürcistan savaşı sonrası Gürcistan’ın BDT üyeliğinden çıkması Ermenistan’ı ekonomik açıdan daha da sıkıntılı duruma düşürmüştür. Bu durum Ermenistan’ı Rusya’nın “kucağından çekip almak” için Washington açısından iyi bir fırsat olacaktır. ABD kendi lehine olan bu durumdan faydalanmak istemektedir. Bu yüzden ABD’nin süreci hızlandırmak için Bakü üzerinde baskısı söz konusudur. Bakü ve Ankara arasındaki diplomasi trafiğinin de ana konusu Ermenistan-Türkiye ilişkileri olmuştur. Son olarak Dışişleri Bakanlığından müsteşar ve müsteşar yardımcısı 29 Ağustos 2009'da Bakü'ye bir ziyarette bulunarak, Cumhurbaşkanı İ.Aliyev'le görüşmüştür. Bu ziyaretin amacı Bakü’nün Ankara’ya verdiği güveni tazelemekti.

 

Protokollerde Karabağ konusunda değinilmemektedir. Buna rağmen Bakü, Ankara'nın Ermenistan'ı somut adımlar atmağa zorlayacağına inanmak istemektedir. Azerbaycan Cumhurbaşkanlığı Yönetim Biriminin uluslararası ilişkiler şubesi müdürü Novruz Memmedov Türkiye-Ermenistan ilişkilerinin geliştirilmesine itiraz etmediklerini, Türkiye'nin bu adımının münakaşanın çözümüne önemli ölçüde olumlu etki edebileceğini ifade etmiştir. Azerbaycan Cumhurbaşkanlığı Yönetim Biriminden, Dışişleri Bakanlığından, iktidar partisinden olan milletvekilleri, açıklamalarında Başbakan Erdoğan'ın Azerbaycan'a verdiği güvenceye inandıklarını dile getirilmiştir. Bu yüzden Bakü'de, Türkiye'nin protokolleri parlamentoya sunmadan önce Ermenistan tarafını somut adımlar atmaya zorlayacağı inancı hakimdir. Muhalefet partileri konuyla ilgili açıklamalarında her ne kadar iktidara yönelik eleştiriler yer alsa da bu süreçte Başbakan Erdoğan’ın vaadinin yerine getirilmesine inanmaktadırlar.

 

Azerbaycan'ın başka bir beklentisi de Ermeni işgalinin BM'nin müzakeresine taşınması ve işgal konusunda beşinci bir kararın alınmasını sağlamaktadır. Bakü Türkiye’nin bu konuyu BM GK gündemine taşımasını istemektedir. Ayrıca Azerbaycan’ın önerisiyle bu konu BM Genel Kurulunun gündeliğine salınmıştır. Ermenistan'ın Azerbaycan topraklarındaki işgali sona erdirmek isteyen BM GK'nın dört kararı vardır ve bu kararların uygulanmasında bugüne dek her hangi bir ilerleme sağlanmamıştır. Peki, bu dört karar uygulanmazken Bakü beşinci bir karardan beklentisi nedir? ABD Bakü üzerinde baskı uygularken, diğer taraftan Karabağ konusunda ilerleme sağlanacağı yönünde vaatte bulunmaktadır. Bu yüzden Bakü susmakta ve bunun karşılığında Karabağ konusunda sağlam bir güvence arayışı içine girmiş bulunmaktadır.

 

Bakü, izlenen yol haritasında Karabağ ve Azerbaycan topraklarının işgali sorununda belli ilerleme sağlanabileceğine inanmak ister görünmektedir. İlham Aliyev’in “Dağlık Karabağ sorunuyla ilgili somut ilerlemeler beklenmektedir” yönünde açıklama yapması da bundan ileri gelmektedir.

 

 

Protokollerde önemli sayılabilecek hangi hususlar vardır?

 

Bu belgeler Türkiye ve Ermenistan açısından öncelikli önem arz eden bazı hususlara sahiptir. Bu belgelerde iki ülkenin, halklarının yararına hizmet etmek amacıyla iyi komşuluk ilişkileri tesis etmeyi, siyasi, ekonomik, kültürel ve diğer alanlarda ikili ilişkileri geliştirmeyi arzuladıkları belirtilmektedir. Ayrıca, iki ülkenin mevcut sınırları karşılıklı olarak tanındığı teyit edilerek ortak sınırın açılması hususunda da karar alındığı vurgulanmıştır. Protokol hükümlerine göre her iki ülke ikili ve uluslararası ilişkilerde eşitlik, egemenlik, diğer ülkelerin iç işlerine müdahale etmeme, toprak bütünlüğü ve sınırların dokunulmazlığı ilkelerine saygılı olacaklarını ve bu ilkelere saygı gösterilmesini sağlayacakları yönündeki taahhütte bulunmaktadırlar.  Protokole göre iki ülke arasındaki mevcut sınır uluslararası hukukun ilgili antlaşmalarında tarif edildiği şekliyle karşılıklı olarak tanınmaktadır.  Taraflar üç ay içerisinde iki ülkenin uzmanlarının yanı sıra İsviçreli ve diğer uluslararası uzmanların katılımıyla bir tarih alt komisyonu oluşturulmasına ilişkin mutabakata varmışlar. Bu komisyon iki halk arasında karşılıklı güven tesis edilmesi, mevcut sınırların tanımlanması amacıyla tarihsel kaynak ve arşivleri tarafsız ve bilimsel açıdan inceleyecektir.

 

Protokollerle ilgili yapılan birçok yorumda, bu belgelerde Türkiye’nin çıkarları açısından bazı çok önemli hususların yer aldığı vurgulanmaktadır. Örneğin Ermenistan tarafının Kars Antlaşması’nı tanıması, arşivlerin açılacağı, soykırım iddialarının bir ortak tarih alt komisyonunda ele alınacağı gibi konular Türk diplomasisinin bir başarısı olarak değerlendirilmektedir.

 

Aslında Protokolleri daha iyi okumak gerekiyor. Diğer taraftan Erivan’ın protokol hükümlerini algılaması, daha doğrusu yorumlaması da çok önemlidir. Protokol metnine göre, "iki ülke arasındaki mevcut sınırlar uluslararası hukukun ilgili antlaşmalarında tarif edildiği şekliyle karşılıklı olarak teyit" edilmiştir. Ayrıca her iki devletin ikili ilişkilerde toprak bütünlüğü ve sınırların dokunulmazlığı ilkelerine saygılı olacakları vurgulanmıştır. Dışişleri Bakanı A.Davutoğlu "Kars antlaşmasıyla ortaya çıkan uluslararası normlar etrafında sınırların tanınmasının temel olduğunu" belirterek, "o olmadığı zaman komşuluk ilişkisinden bahsetmek mümkün olmaz" demiştir.

 

Birincisi, toprak iddiasından vazgeçmek, Ermenistan’ın belli adımlar atmasını  gerektirmektedir. Bu adımlar arasında Ermenistan’ın devlet armasında değişiklik yapmak, Türkiye`ye karşı toprak iddiasının yer aldığı Bağımsızlık Bildirgesine atıfta bulunan Ermenistan Anayasasının başlangıç hükmünde değişikliğe gitmek gibi önemli düzenlemelerin yapılmasını gerektirmektedir.

 

İkincisi, Edvard Nalbandyan, protokolün "mürekkebi kurumadan” Erivan’da yaptığı basın toplantısında Türkiye ile imzalanmış protokoller Ermenistan’ın Kars Antlaşmasını tanıması anlamına gelmediğini vurgulamıştır.

 

Ankara’nın adeta bir zafer olarak nitelediği ortak tarih komisyonu birkaç açıdan değerlendirilebilir.

 

-Öncelikle böyle bir komisyon oluşsa ve müzakereye başlasa bile, oradan sağlıklı bir kararın çıkması mümkün değildir. Komisyonda her iki tarafı tatmin edebilecek bir karar alma mekanizmasının kabul edilmesi imkansızdır. Çünkü Ermeniler soykırımın tanınmasını vazgeçilmez ulusal bir dava olarak nitelemektedirler. Bu “dava” Ermenistan devletinin kurucu belgelerinde yer almaktadır. Komisyon, tarih mücadelesi açısından diplomatik veya psikolojik olarak Türkiye'de birçok insanın düşündüğünün aksine önemli bir kazanım olmayacaktır. Ermeniler Türklerle tartışmanın bir yararı olmadığını söyleyecekler.

 

-İkincisi Erivan, ortak tarih alt komisyonunda her hangi bir soykırım konusunun ele alınmayacağını ifade etmiştir. Bu konuda açıklama yapan Nalbandyan şöyle demiştir: “Biz mümkün olan her konunun müzakeresi için, bünyesinde değişik alt komisyonların yer alacağı hükümetler arası komisyonun oluşturulacağını hiçbir zaman saklamadık. Alt komisyonlardan birisi tarihi diyaloga dayanarak iki halk arasında güven tesis etmekle uğraşacak. Biz 1915 yılı veya soykırımla ilgili bir müzakere öngörmüyoruz.”

 

Gerçekten Protokolde “soykırım” kelimesi yer almamaktadır. Metinde “iki halk arasında karşılıklı güven tesis edilmesi amacıyla, mevcut sorunların tanımlanmasına ve tavsiyelerde bulunulmasına yönelik olarak, tarihsel kaynak ve arşivlerin tarafsız bilimsel incelenmesi” öngörülmektedir.

 

 

 

Sizce olayların bundan sonraki seyri nasıl gelişecek. Türkiye’nin bu süreçle ilgili beklentileri gerçekleşecek mi?

 

Türkiye'nin Ermenistan'la diplomatik ilişkiler kurması Türkiye'ye karşı Ermeni iddialarını sona erdirmeyecektir. Nitekim Erivan açık şekilde soykırım konusunu tartışmayacaklarını ve Kars Antlaşmasını tanımadığını açıklamıştır.

 

Bundan sonraki sürecin nasıl gelişeceği merakla beklenmektedir. Eğer süreç  Protokollerde öngörüldüğü gibi sorunsuz bir şekilde devam ederse, diplomatik ilişkiler kurulmadan önce Karabağ konusunda somut ilerleme sağlanırsa, tarafların bu durumdan memnun kalacakları söylenebilir. Bu aynı zamanda ABD’nin kazanımı ve Rusya’nın kaybetmesi anlamına da gelmektedir.

 

Bu sürecin nasıl gelişeceği Azerbaycan-Türkiye ilişkileri açısından çok önemlidir. Hazırda Bakü, protokollerin TBMM’nin onayına sunulmasını endişe içinde beklemektedir. Bakü’de Türkiye’nin Erivan’ı somut adımlar atmağa zorlayacağına dair kuşkulu bir ümit hakimdir. Bu konuda da Ankara ve Erivan’ın yorumlarında ciddi çelişkiler vardır. Ankara bu süreçte Azerbaycan’ın menfaatlerini göz ardı etmeyeceğini, Erivan ise sürece Karabağ sorunun şart koşulamayacağını ifade etmektedir. Azerbaycan-Ermenistan görüşmelerinde Erivan, hep “oyunbozan” bir tutum sergilemiştir.

 

Türkiye Azerbaycan'la ilişkilerini zedelemek tehlikesiyle karşı karşıyadır. Bakü Ankara’yı uyarmış ve sessizce beklemektedir. Aynı tutum medyada da hakimdir. İlk günlerde yapılan birkaç yorum hariç artık bu konuya değinilmemektedir. Bu süreçte Ermenistan’la ilişkiler kurulmasına rağmen Karabağ konusunda bir ilerleme sağlanamayacaksa Azerbaycan basınında Türkiye aleyhinde bir kampanya başlayacaktır. Azerbaycan iktidarı sessizliğini bozacak ve Rusya’ya daha fazla yaklaşacaktır. Böylece Azerbaycan-Türkiye ilişkileri belki de bu zamana kadar yaşanmamış boyutta bir yara alacaktır.

 

 

 

Ermenistan’ın bu süreçten beklentisi az tavizle çok şey kazanmaktır. Erivan, kendisi için “hayati öneme haiz” soykırım ve Kars anlaşması gibi konuların gündeme gelmesine müsaade etmeyecektir. Ayrıca, Karabağ’ın Türk-Ermeni ilişkilerinde şart koşulmayacağı isteğini de kabul ettirmiş durumdadır. Türkiye veya ABD’nin baskıları sonucunda sürece paralel olarak Ermenistan bazı küçük tavizlerde bulunabilir. Azerbaycan açısından çok da anlam ifade etmeyen küçük tavizler karşısında Türkiye süreci devam ettirirse, Bakü ile ilişkiler sıkıntılı bir aşamaya girecektir. Türkiye’nin süreci askıya alması ise onu suçlu duruma düşürebilir.

 

Bugün gelinen nokta çok kritiktir ve bu durum sadece başarılı  bir kriz yönetimiyle aşılabilecektir. Fakat bu o kadar da kolay olmayacaktır. Çünkü yaşanan süreçte doğal olarak Türkiye’nin inisiyatifi dışında kalan gelişmeler de yaşanmaktadır. Ermenistan’la diplomatik ilişkiler, sınır sorunun çözümü Türkiye için siyasi ve ekonomik çıkarlar açısından pek anlam ifade etmemektedir. Bu süreçte Karabağ sorunun çözümünde ciddi bir ilerleme sağlanacağı ihtimali de çok düşüktür. O zaman bu süreç sadece “Ermenistan’ı kurtarmak” süreci olacaktır. 
Dikkat! Yazılan yorumlar hiçbir şekilde sitenin görüş ve düşüncelerini yansıtmamaktadır. Yorumlar, yazan kişiyi bağlayıcı niteliktedir.